Trưởng Họ Là Ai? Vai Trò Và Cách Chọn Trưởng Họ

Trong mỗi dòng họ đều có một người được cả họ gọi đến khi tới ngày giỗ tổ, khi cần sửa nhà thờ, khi có việc lớn phải bàn. Người đó là trưởng họ.

Nhưng hỏi cụ thể trưởng họ làm những việc gì, được chọn theo lệ nào và cần tiêu chuẩn ra sao thì mỗi nơi trả lời một khác. Bài viết này hệ thống lại vai trò của người đứng đầu dòng họ và cách nhiều họ đang chọn người kế nhiệm hiện nay.

1. Trưởng họ là ai?

Trưởng họ (còn gọi là tộc trưởng) là người đại diện cho cả dòng họ trong việc thờ cúng tổ tiên và các công việc chung của họ tộc. Theo lệ cổ truyền, đây là vị trí gắn với dòng trưởng – tức nhánh của người con trai cả, nối tiếp qua các đời.

Người Việt tổ chức dòng họ theo phụ hệ, lấy họ cha làm gốc, nên vai trò trưởng họ cũng đi theo nhánh trưởng của họ cha. Bạn có thể đọc thêm về đặc điểm họ của người Việt Nam để hiểu bối cảnh này.

1.1. Phân biệt trưởng họ, trưởng chi và trưởng ngành

• Tộc trưởng phụ trách toàn dòng họ: chủ trì giỗ tổ, giữ gia phả gốc, quản việc nhà thờ họ.
• Trưởng chi phụ trách một chi: lo giỗ tổ chi, tập hợp con cháu trong chi và báo cáo lên tộc trưởng.
• Trưởng ngành hay trưởng phái phụ trách một nhánh nhỏ hơn trong chi: nắm danh sách con cháu nhánh mình và đóng góp việc họ.

Cách gọi các cấp này khác nhau giữa các vùng: nơi gọi chi, nơi gọi phái, nơi gọi ngành. Điều quan trọng là trong một dòng họ phải thống nhất một cách gọi và ghi rõ vào gia phả để đời sau không nhầm.

2. Sáu việc người đứng đầu dòng họ thường đảm nhiệm

Trong sáu việc trên, hai việc dễ bị bỏ quên nhất là ghi bổ sung gia phả và công khai quỹ họ. Đây cũng là hai việc hay gây tiếng ra tiếng vào nếu làm không rõ ràng.

3. Người kế nhiệm được chọn thế nào

3.1. Theo lệ truyền thống

Lệ cổ trao vai trò này cho con trai trưởng của dòng trưởng, tiếp nối qua các đời. Khi tộc trưởng qua đời, người kế nhiệm là con trai cả của ông, không phải em trai ông. Nguyên tắc đó gọi là đích tôn thừa trọng – cháu đích tôn gánh việc lớn của họ.

Cách này có ưu điểm rõ ràng: không phải bàn cãi, ai cũng biết trước người kế nhiệm là ai từ nhiều năm trước.

3.2. Khi lệ truyền thống khó áp dụng

Thực tế nhiều dòng họ gặp tình huống mà lệ cũ không xử lý được:

• Dòng trưởng không có con trai. Chuyển sang chi thứ kế tiếp, hoặc cử một người trong họ đảm nhiệm và ghi rõ vào biên bản họp họ.
• Người đến lượt còn quá trẻ. Cử một người lớn tuổi trong họ tạm quyền, bàn giao lại khi đủ tuổi.
• Người đến lượt sống ở xa hoặc ở nước ngoài. Giữ danh nghĩa, đồng thời cử một phó trưởng họ ở quê lo việc thường ngày.
• Người đến lượt không muốn nhận. Họp họ bầu người khác và ghi rõ lý do vào biên bản để đời sau không tranh cãi.

Điểm chung của mọi cách xử lý: phải có biên bản họp họ và phải ghi vào gia phả. Thỏa thuận miệng là nguồn gốc của hầu hết mâu thuẫn dòng họ sau này.

3.3. Mô hình hội đồng gia tộc

Ngày càng nhiều dòng họ lập hội đồng gia tộc gồm trưởng họ và trưởng các chi. Tộc trưởng vẫn giữ vai trò chủ lễ và đại diện, còn các việc như thu chi quỹ, sửa nhà thờ, tổ chức giỗ tổ thì bàn tập thể.

Mô hình này giảm gánh nặng cho một người và giúp việc họ minh bạch hơn, nhất là với những dòng họ đông, con cháu sống rải rác nhiều tỉnh.

4. Tiêu chuẩn một tộc trưởng nên có

• Hiểu lệ họ và thuộc gia phả. Người chủ lễ phải biết thứ tự các đời, ngày giỗ và vai vế từng chi.
• Sống gần nhà thờ họ hoặc về được thường xuyên. Nhiều việc phải có mặt trực tiếp, không ủy quyền qua điện thoại được.
• Được các chi tín nhiệm. Vai trò hòa giải chỉ có tác dụng khi các bên nể trọng người đứng ra.
• Rõ ràng về tiền bạc. Quỹ họ là tiền đóng góp chung, mọi khoản chi đều phải giải trình được.
• Chịu khó ghi chép. Gia phả chỉ có giá trị nếu được cập nhật liên tục, không phải mười năm ghi một lần.
• Đủ sức khỏe và thời gian. Việc họ dồn vào vài đợt trong năm nhưng khá nặng, nhất là dịp giỗ tổ và chạp họ.

5. Ba việc nên làm trong năm đầu nhận trách nhiệm

1. Kiểm kê tư liệu của họ. Lập danh mục gia phả gốc, sắc phong, văn tự đất hương hỏa, ảnh tư liệu và sổ quỹ, ghi rõ đang ai giữ và tình trạng ra sao.
2. Cập nhật danh sách con cháu. Nhờ trưởng từng chi rà lại người sinh, người mất và dâu rể mới trong mười năm gần nhất.
3. Số hóa bản gia phả gốc. Chụp hoặc quét toàn bộ rồi lưu ở ít nhất hai nơi. Bản giấy càng cũ thì càng phải làm sớm.

Riêng việc thứ ba nên làm ngay từ đầu. Gia phả chép tay chỉ có một bản, để lâu là mực phai, giấy mủn, gặp lụt hoặc hỏa hoạn là mất trắng công sức nhiều đời.

6. Bàn giao cho đời sau – việc khó nhất

Phần lớn khó khăn khi đổi người đứng đầu không nằm ở nghi lễ mà nằm ở dữ liệu: người trước giữ gia phả trong đầu và trong một cuốn sổ, người sau nhận cuốn sổ nhưng không nhận được phần trong đầu.

Cách xử lý bền nhất là đưa toàn bộ dữ liệu dòng họ lên một nơi chung mà nhiều người cùng truy cập được, thay vì để tập trung ở một người. Gia Phả Đại Việt Online cho phép làm việc này:

Phả đồ có thể đặt ở chế độ riêng tư kèm mã bảo mật – chỉ những ai có mã bảo mật mới xem được phả đồ, nên người phụ trách vẫn kiểm soát được ai xem thông tin dòng họ. Toàn bộ cách thiết lập có trong hướng dẫn sử dụng Gia Phả Đại Việt.

Hai bài liên quan cho các việc người đứng đầu dòng họ hay phải lo: chuẩn bị lễ giỗ tổ dòng họ và nhà thờ họ là gì, cách xây dựng.

Lệ chọn trưởng họ và cách gọi các cấp trong dòng họ khác nhau theo vùng miền và theo từng họ. Nội dung bài mang tính tham khảo; khi áp dụng nên đối chiếu với hương ước và lệ riêng của dòng họ mình.