Nhiều dòng họ có một cuốn sổ nhỏ ghi ngày giỗ của các cụ, nằm trong tủ thờ nhà trưởng họ. Đến gần ngày, trưởng họ gọi điện nhắc từng nhà. Sổ ghi bằng tay, người giữ sổ ngày một già, con cháu tản đi nhiều tỉnh, và chuyện quên giỗ hay nhớ sai ngày xảy ra thường hơn nhiều người tưởng.
Lịch giỗ dòng họ là cách gom toàn bộ những ngày giỗ đó về một chỗ, ghi theo một quy ước, để ai trong họ cũng tra được và ai cũng được nhắc đúng ngày. Bài viết này đi từ chỗ lịch giỗ khác gì một ngày giỗ tổ, tới cách tính ngày giỗ theo âm lịch, bốn bước lập lịch, cách phân công và cách nhắc tự động cho con cháu ở xa.
1. Lịch giỗ dòng họ là gì, khác giỗ tổ ở đâu?
Giỗ tổ là một ngày trong năm, cả họ về nhà thờ cúng vị thủy tổ. Còn lịch giỗ dòng họ là bảng ghi tất cả ngày giỗ mà họ đang duy trì: giỗ tổ, giỗ các cụ tổ chi, giỗ những người thuộc diện họ cùng lo, và cả ngày giỗ riêng của từng gia đình nếu họ muốn gom lại. Bảng này xếp theo tháng âm lịch, có tên người được giỗ, đời, chi, nơi cúng và người chủ giỗ.
Sự khác nhau nằm ở phạm vi. Bài giỗ tổ dòng họ: chuẩn bị gì, trình tự và văn khấn nói về một buổi lễ. Lịch giỗ là thứ giúp buổi lễ đó và mấy chục ngày giỗ khác trong năm không bị bỏ sót. Họ càng đông, các chi càng ở xa nhau, lịch càng cần.
Có ba câu hỏi mà một lịch giỗ dòng họ dùng được phải trả lời: ai được giỗ, giỗ ngày nào theo âm lịch, và ai lo. Ba mục tiếp theo đi lần lượt từng câu.
2. Ai giỗ ai: lệ năm đời và giỗ của cả họ
Người Việt theo lệ thờ cúng bốn đời trong gia đình: cha mẹ, ông bà, cụ và kỵ, tức khảo, tổ, tằng, cao. Từ đời thứ năm trở lên, dân gian có câu “ngũ đại mai thần chủ”: bài vị được đem chôn hoặc rước về nhà thờ họ, và ngày giỗ riêng chuyển thành phần chung của họ, thường gộp vào giỗ tổ hoặc lễ chạp cuối năm.
Lệ này phổ biến nhưng không phải quy tắc cứng. Nhiều họ vẫn giỗ riêng những cụ có công lớn dù đã quá năm đời, nhiều vùng thờ tới bảy đời, và không ít họ chỉ giỗ chung một ngày cho tất cả các cụ đời xa. Khi lập lịch, việc đầu tiên là hỏi rõ họ mình đang theo lệ nào rồi mới gom.
Muốn biết ai thuộc đời mấy so với người đang sống, bạn cần nắm tên gọi các đời trong gia phả và cách đánh số đời từ cụ tổ. Số đời ghi kèm mỗi tên trong lịch giỗ là thứ giúp con cháu sau này biết vị nào đã qua năm đời, vị nào chưa.
3. Cách tính ngày giỗ theo âm lịch
Ngày giỗ lấy theo ngày mất tính bằng âm lịch, không lấy ngày dương. Đây là chỗ nhiều lịch lập vội bị sai ngay từ đầu, khi người lập đổi ngày mất sang dương lịch rồi cố định năm này qua năm khác. Mỗi năm, một ngày âm lịch rơi vào ngày dương khác nhau, nên lịch phải ghi âm lịch và tra lịch từng năm.
Ba năm đầu sau khi mất có tên riêng: giỗ đầu, tức tiểu tường, tròn một năm; giỗ hết, tức đại tường, tròn hai năm; từ năm thứ ba trở đi là giỗ thường, còn gọi là cát kỵ. Lịch giỗ dòng họ nên ghi cả năm mất để tính được hai giỗ đầu này, vì hai giỗ đó thường làm lớn hơn và có cả họ tới.
Hai tình huống hay gây bối rối:
- Năm có tháng nhuận. Lệ phổ biến là cúng giỗ vào tháng chính, không cúng ở tháng nhuận; một số gia đình cúng cả hai tháng. Chọn một cách rồi ghi vào quy ước của họ để các chi làm giống nhau.
- Tháng thiếu. Người mất ngày 30 âm lịch, gặp năm tháng đó chỉ có 29 ngày thì giỗ vào ngày 29. Nhiều vùng còn cúng tiên thường vào chiều hôm trước ngày giỗ, lịch nên ghi rõ họ mình có làm lễ này không.
Cách gọi giỗ đầu, giỗ hết và các lệ cúng giỗ ở từng vùng có thể xem thêm ở bài giỗ trên Wikipedia tiếng Việt để đối chiếu.
4. Bốn bước lập lịch giỗ dòng họ
- Gom ngày giỗ từ các chi. Mỗi chi cử một người lập danh sách những người đã mất trong chi, ghi họ tên, đời, năm sinh, ngày và năm mất theo âm lịch, nơi đang cúng. Sổ cũ, bài vị, bia mộ và trí nhớ người cao tuổi là bốn nguồn để đối chiếu. Dòng họ nào đang có sổ giấy thì làm cùng lúc với việc số hóa gia phả, vì hai việc dùng chung một bảng.
- Chốt quy ước ghi. Thống nhất: ngày ghi theo âm lịch, tên ghi đủ họ tên kèm tên húy nếu có, đời tính từ cụ tổ, chi gọi theo tên đã dùng trong gia phả. Người trùng tên phân biệt bằng đời và chi.
- Xếp theo tháng âm lịch. Đưa tất cả vào một bảng, mỗi dòng một ngày giỗ, xếp từ tháng Giêng tới tháng Chạp. Thêm cột nơi cúng và cột người lo. Đến đây lịch giỗ dòng họ đã dùng được.
- Phát cho các chi và tra lịch mỗi năm. Cuối năm, người giữ lịch tra ngày dương của từng ngày giỗ năm sau, ghi thêm một cột, in hoặc gửi cho các chi. Cách gửi tự động nói ở mục 6.
Một mẫu bảng gọn, tên người thay bằng vai và đời để bạn hình dung:
| Tháng âm | Ngày | Người được giỗ | Nơi cúng | Người lo |
|---|---|---|---|---|
| Giêng | 12 | Cụ tổ chi 2, đời 3 | Nhà thờ họ | Trưởng chi 2 |
| Hai | 26 | Giỗ tổ: thủy tổ, đời 1 | Nhà thờ họ | Trưởng họ, cả họ về |
| Tư | 03 | Cụ bà chi 1, đời 5 | Nhà trưởng chi 1 | Chi 1 |
| Bảy | 18 | Ông chi 3, đời 6, giỗ đầu năm 2027 | Nhà con trưởng | Gia đình, chi 3 cùng lo |
| Chạp | 20 | Chạp họ: các cụ đã quá năm đời | Nhà thờ họ và khu mộ | Ban liên lạc |
Mẫu lịch giỗ xếp theo tháng âm lịch, mỗi cuối năm thêm một cột ngày dương của năm sau
5. Phân công và quỹ cho các ngày giỗ chung
Không phải ngày nào trong lịch giỗ dòng họ cũng là việc của cả họ. Thường chia ba mức: giỗ tổ và chạp họ do cả họ lo, có quỹ và có phân công; giỗ các cụ tổ chi do chi đó lo, các chi khác cử đại diện tới; giỗ trong gia đình do gia đình lo, họ chỉ ghi vào lịch để nhắc.
Với những ngày cả họ cùng lo, nên ghi vào tộc ước hoặc biên bản họp họ ba việc: ai chủ lễ, ai chuẩn bị, tiền lấy từ đâu. Vai trò của người đứng đầu trong những việc này có trong bài trưởng họ là ai, vai trò và cách chọn. Lệ luân phiên giữa các chi, mỗi năm một chi đứng ra lo giỗ tổ, được nhiều họ áp dụng vì công bằng và không dồn việc lên một nhà.
Dòng họ bạn đang giữ lịch giỗ trong một cuốn sổ ở nhà trưởng họ? Đưa lên phả đồ trực tuyến để các chi cùng tra và cùng được nhắc đúng ngày. Tư vấn: 0965.323.336.
6. Nhắc ngày giỗ tự động cho con cháu ở xa
Khi họ đã có phả đồ trực tuyến, lịch giỗ dòng họ không cần giữ riêng một cuốn sổ nữa. Ngày mất của mỗi người ghi ngay trong hồ sơ thành viên trên phả đồ. Quản trị viên tạo sự kiện cho các ngày giỗ chung, ghi cả ngày âm lịch và dương lịch, địa điểm và bản đồ chỉ đường. Khi sự kiện tới gần, hệ thống gửi email nhắc cho những người đã đăng ký, ban liên lạc không phải gọi từng nhà.
Trên Gia Phả Đại Việt, việc này đã có sẵn: tạo sự kiện, gửi thông báo và email nhắc lịch tự động, kèm thư viện ảnh của từng kỳ giỗ để con cháu ở xa cùng xem. Cách bật gửi email có trong bài hướng dẫn cấu hình gửi email thông báo sự kiện.
Một lưu ý về riêng tư: lịch giỗ kèm địa chỉ nhà thờ và tên người đang sống là dữ liệu của cả họ. Nên đặt phả đồ ở chế độ riêng tư, chỉ những ai có mã bảo mật mới xem được phả đồ, còn phần giới thiệu chung của dòng họ vẫn để công khai.
7. Những lỗi thường gặp khi lập lịch giỗ dòng họ
- Đổi ngày mất sang dương lịch rồi cố định. Năm sau lệch cả tháng. Ghi âm lịch, tra lịch mỗi năm.
- Không ghi năm mất. Không tính được giỗ đầu, giỗ hết, cũng không biết vị nào đã quá năm đời.
- Hai người trùng tên ở hai chi. Thiếu cột đời và chi là nhầm người được giỗ, chuyện đã xảy ra ở không ít họ.
- Quên cập nhật người mới mất. Lịch lập một lần rồi để đó, ba năm sau đã thiếu. Nên có lệ rà lại sau mỗi kỳ giỗ tổ.
- Một người giữ, không ai có bản sao. Người giữ lịch mất hoặc chuyển nhà là cả họ mất lịch. Ít nhất hai bản, một bản trên phả đồ trực tuyến.
Năm lỗi hay gặp, phần lớn đến từ việc ghi thiếu năm mất, đời và chi
Lịch giỗ dòng họ lập xong không phải để cất đi. Nó chỉ có giá trị khi được tra mỗi năm, cập nhật sau mỗi kỳ giỗ và được cả họ cùng nhìn thấy. Bắt đầu bằng danh sách của một chi cũng được, các chi khác sẽ nối vào sau. Toàn bộ thao tác trên phả đồ, từ thêm thành viên tới tạo sự kiện, có trong trang hướng dẫn sử dụng Gia Phả Đại Việt.
Các lệ về giỗ chạp trong bài là tục lệ phổ biến, khác nhau giữa vùng miền và từng dòng họ. Bài viết mang tính tham khảo, khi lập lịch đề nghị theo lệ riêng và tộc ước của dòng họ mình.