Nhiều dòng họ có sẵn cuốn gia phả chép tay dày cả trăm trang, nhưng con cháu mở ra vẫn không hình dung được mình thuộc đời thứ mấy, chi nào. Lý do là thiếu một thứ: tấm sơ đồ.
Bài viết này giải thích sơ đồ gia phả là gì, gồm những thành phần nào, các ký hiệu quy ước ra sao, và bốn bước để vẽ được một bản đúng cho dòng họ mình.
1. Sơ đồ gia phả là gì?
Sơ đồ gia phả là hình vẽ thể hiện quan hệ huyết thống của một dòng họ, cho thấy ai sinh ra ai, ai thuộc đời nào, chi nào. Nếu cuốn gia phả là phần chữ ghi chép chi tiết từng người, thì sơ đồ là phần hình giúp nhìn một lượt là hiểu cả họ.
Trong ngành nghiên cứu, đây là một dạng phả hệ – cách biểu diễn quan hệ dòng dõi bằng sơ đồ.
1.1. Phân biệt sơ đồ gia phả, cây gia phả và phả đồ
Ba từ này thường được dùng lẫn lộn. Thực tế chúng chỉ khác nhau ở sắc thái. Sơ đồ gia phả là cách gọi trung tính, chỉ bản vẽ quan hệ dòng họ nói chung, hay gặp trong văn nói và khi tìm kiếm trên mạng. Cây gia phả nhấn vào hình dạng giống cái cây, gốc là cụ tổ và cành là các đời sau, thường thấy trong sách phổ thông và trên phần mềm. Phả đồ là từ Hán Việt, dùng trong gia phả truyền thống và các văn bản của họ tộc.
Trong bài này ba từ được dùng thay nhau. Về cách bố trí hình vẽ theo kiểu cây, kiểu vòng tròn đồng tâm hay kiểu sơ đồ tổ chức, bạn xem thêm bài lập gia phả: ý nghĩa và 3 cách trình bày.
2. Một bản phả đồ cần có những thông tin gì
Ghi quá ít thì sơ đồ vô dụng, ghi quá nhiều thì rối mắt. Mức thông tin hợp lý chia làm ba nhóm:
- Bắt buộc: họ tên đầy đủ, giới tính, đời thứ mấy, quan hệ cha mẹ – con. Thiếu một trong bốn mục này là sơ đồ không dùng được.
- Nên có: năm sinh, năm mất, con thứ mấy, tên vợ hoặc chồng. Nhóm này giúp phân biệt những người trùng tên trong họ.
- Tùy chọn: tên hiệu, tên thụy, quê quán, nơi an táng, ngày giỗ, ảnh chân dung. Nên để ở phần hồ sơ chi tiết, không in hết lên sơ đồ.
Nguyên tắc chung: trên sơ đồ chỉ để những gì cần để nhận diện một người; mọi chi tiết còn lại đưa vào trang hồ sơ riêng của người đó.
3. Các ký hiệu quy ước trên phả đồ
Chưa có quy chuẩn bắt buộc chung cho gia phả Việt, nhưng phần lớn dòng họ và phần mềm đều dùng bộ ký hiệu sau:
| Ký hiệu | Ý nghĩa |
|---|---|
| Khung vuông hoặc chữ nhật | Nam giới |
| Khung tròn hoặc bo góc | Nữ giới |
| Đường ngang nối hai người | Quan hệ hôn phối |
| Đường dọc đi xuống | Quan hệ cha mẹ – con |
| Đường nét đứt | Con nuôi, con riêng hoặc quan hệ chưa xác minh |
| Khung tô đậm hoặc gạch chéo góc | Người đã mất |
| Vị trí trái sang phải trong cùng một đời | Thứ tự con trưởng đến con út |
Nếu dòng họ dùng thêm ký hiệu riêng, hãy làm một ô chú giải đặt ở góc sơ đồ để người đọc không phải đoán.
Vẽ đến đời thứ tư là bắt đầu rối. Với dòng họ trên 50 người, sơ đồ vẽ tay hoặc vẽ trên giấy A0 rất khó cập nhật khi có thêm dâu, rể, cháu. Đây là lúc nên chuyển sang phả đồ trực tuyến. Tư vấn: 0965.323.336.
4. Bốn bước vẽ sơ đồ gia phả dòng họ
4.1. Bước 1: Chốt phạm vi và người đứng đầu sơ đồ
Trước khi vẽ phải trả lời hai câu: sơ đồ này của cả dòng họ hay chỉ một chi, và bắt đầu từ ai. Người đứng ở vị trí gốc gọi là thủy tổ (nếu tính cả họ) hoặc tổ chi (nếu chỉ vẽ một chi).
Kinh nghiệm thực tế: nếu tư liệu cũ không đủ để xác minh các đời quá xa, hãy bắt đầu từ đời gần nhất mà cả họ còn nhớ chắc chắn, rồi bổ sung ngược lên sau. Vẽ một sơ đồ đúng bốn đời tốt hơn một sơ đồ mười đời có nửa số nhánh là phỏng đoán.
4.2. Bước 2: Thu thập thông tin theo một mẫu thống nhất
Phát cho mỗi gia đình trong họ một mẫu giống nhau, thay vì để mỗi người khai một kiểu. Mẫu tối thiểu gồm: họ tên, giới tính, năm sinh, năm mất, tên cha, tên mẹ, tên vợ hoặc chồng, con thứ mấy.
Hai mẹo giúp khâu này nhanh hơn: nhờ đúng người cao tuổi nhất của từng chi rà lại bản khai, và luôn ghi rõ ai là người cung cấp thông tin để sau này cần đối chiếu thì biết hỏi ai.
4.3. Bước 3: Sắp xếp thứ tự trong từng đời
Quy ước phổ biến là trong một đời, xếp từ trái sang phải theo thứ tự sinh: con trưởng ngoài cùng bên trái, con út ngoài cùng bên phải. Vợ hoặc chồng đặt cạnh người trong họ, nối bằng đường ngang.
Với trường hợp nhiều hôn phối, ghi rõ con của người vợ hoặc chồng nào để tránh nhầm chi sau này. Về cách gọi đúng vai vế giữa các nhánh, xem bài cách xưng hô trong họ hàng theo vai vế.
4.4. Bước 4: Vẽ và kiểm tra chéo
Vẽ xong đừng công bố ngay. Hãy in bản nháp và gửi cho ít nhất một người đại diện mỗi chi rà lại. Ba lỗi hay bị bắt ở bước này là sai năm sinh, thiếu con gái đã đi lấy chồng, và nhầm thứ tự anh em.
Sau khi có bản chốt, xuất ra file ảnh hoặc PDF để in treo tại nhà thờ họ và gửi cho con cháu ở xa.
5. Vẽ tay, dùng Excel hay dùng phần mềm online?
| Cách làm | Ưu điểm | Hạn chế | Phù hợp với |
|---|---|---|---|
| Vẽ tay trên giấy khổ lớn | Không tốn chi phí, treo được tại từ đường | Sửa một chỗ phải vẽ lại cả tấm; dễ hỏng theo thời gian | Dưới 30 người, ít thay đổi |
| Excel hoặc Word | Quen thuộc, chỉnh sửa được | Không tự nối quan hệ; họ đông thì file rối và khó chia sẻ | Dưới 100 người, một người quản lý |
| Phần mềm gia phả online | Tự vẽ sơ đồ từ dữ liệu; nhiều người cùng cập nhật; xem trên điện thoại | Cần kết nối mạng; phải nhập liệu ban đầu | Dòng họ nhiều chi, con cháu ở nhiều nơi |
Điểm khác biệt lớn nhất của cách thứ ba: bạn nhập thông tin từng người, phần mềm tự dựng sơ đồ. Thêm một người cháu mới sinh chỉ mất một phút, sơ đồ tự cập nhật, không phải vẽ lại.
Phần mềm gia phả online
6. Năm lỗi thường gặp khi vẽ phả đồ dòng họ
- Bỏ sót con gái đã đi lấy chồng. Sơ đồ thiếu gần một nửa số người và con cháu bên ngoại không tra được. Hãy ghi đủ cả nam lẫn nữ, đánh dấu người đã kết hôn và về nhà chồng.
- Không ghi năm sinh. Hai người trùng tên trong họ sẽ không phân biệt được. Nếu chưa rõ năm sinh thì ghi khoảng ước lượng và đánh dấu là chưa xác minh.
- Nhầm thứ tự con trưởng, con thứ. Sai vai vế kéo theo sai việc phân công giỗ chạp. Đối chiếu với người cao tuổi nhất của chi trước khi chốt.
- Trộn lẫn phỏng đoán với dữ kiện. Đời sau sẽ tưởng đó là sự thật và cái sai lan truyền tiếp. Đánh dấu rõ phần chưa xác minh và ghi nguồn thông tin.
- Chỉ lưu đúng một bản. Mất bản đó là mất công sức nhiều năm. Lưu thêm một bản số hóa và một bản in, để ở hai nơi khác nhau.
7. Làm sơ đồ gia phả trực tuyến với Gia Phả Đại Việt
Gia Phả Đại Việt Online dựng sơ đồ gia phả tự động từ dữ liệu thành viên bạn nhập vào, hỗ trợ nhiều đời và nhiều hôn phối. Một số điểm đáng lưu ý khi chọn gói:
| Gói | Giá | Số thành viên trong sơ đồ | Số quản trị viên |
|---|---|---|---|
| Khởi đầu | Miễn phí | 50 | 1 |
| Cơ bản | 500.000 đ/năm | 200 | 1 |
| Đoàn viên | 1.000.000 đ/năm | 500 | 2 |
| Đồng tâm | 2.000.000 đ/năm | 2.000 | 5 |
| Thịnh vượng | 5.000.000 đ/năm | 10.000 | 10 |
| Bản sắc | 10.000.000 đ/năm | Không giới hạn | 15 |
Giá chưa gồm VAT, tính theo chu kỳ 12 tháng.
Mọi gói đều có sẵn ba tính năng liên quan trực tiếp tới sơ đồ: đặt phả đồ ở chế độ riêng tư kèm mã bảo mật (chỉ những ai có mã bảo mật mới xem được phả đồ), xuất phả đồ ra Excel, JPG, PNG, SVG hoặc PDF, và thư viện ảnh – video cho từng thành viên.
Các bước nhập liệu và dựng sơ đồ cụ thể có trong bài hướng dẫn tạo cây gia phả online; phần in ấn xem tại hướng dẫn xuất file phả đồ.
